Adrian Delia
Shadow Minister
għall-Finanzi
Din l-affermazzjoni saret kważi dogma, ripetuta minn ministri, uffiċjali u partitarji bħala mantra li suppost issikket kull kritika. Iżda f’pajjiż li jħares bis-serjetà lejn il-governanza u r-responsabbiltà, din it-tip ta’ awto-tifħir għandu jqajjem allarm, mhux serħan il-moħħ. Għax aktar ma wieħed jiskava fil-fond, aktar isir ċar li din l-istampa hija mibnija fuq ir-ramel.
L-ewwel problema fundamentali hija n-nefqa bla rażan. Il-Gvern adotta mudell fejn kważi kull problema tiġi indirizzata b’nefqa ġdida, skema ġdida jew wegħda oħra ta’ flus pubbliċi. Miżuri temporanji saru permanenti, interventi straordinarji saru prassi normali, u l-kontroll fuq l-infiq naqas. Proġetti li nbdew b’ċerimonji pompużi spiss jispiċċaw b’dewmien, tibdil fl-iskop u spejjeż li jkomplu jikbru, waqt li ħadd ma jerfa’ responsabbiltà politika.
Il-kwistjoni mhijiex jekk il-Gvern għandux jonfoq, iżda kif u għaliex qed jonfoq. Meta l-prijoritajiet ikunu mfassla skont kalkoli politiċi aktar milli bżonnijiet reali, il-konsegwenzi jkunu inevitabbli. In-nefqa fuq infrastruttura li ma ssolvix problemi fit-tul, fuq proġetti li jservu aktar bħala vetrina milli bħala investiment, u fuq sistemi li jkomplu jħaddnu ineffiċjenza, kollha jikkontribwixxu għal pressjoni dejjem tikber fuq il-finanzi pubbliċi.
Eżempju ċar ta’ dan jidher fil-mod kif il-Gvern imexxi kuntratti u konċessjonijiet. Proġetti li suppost kienu se jġibu effiċjenza u benefiċċji ekonomiċi spiċċaw jorbtu lill-Istat f’arranġamenti twal u għaljin, fejn ir-riskju jitħalla fuq il-poplu filwaqt li l-qligħ jitgawda minn ftit. Meta kuntratti jinbidlu, jiġu estiżi jew jiġu rinegozjati wara li jkunu diġà ġew iffirmati, il-messaġġ huwa wieħed ċar: il-finanzi pubbliċi huma flessibbli meta jkun hemm interessi politiċi involuti.
Hawnhekk tidħol ukoll il-problema tad-dejn u tal-obbligi futuri. Anke jekk illum kollox jidher taħt kontroll, il-piż reali spiss jiġi pospost għall-ġenerazzjonijiet li ġejjin. Arranġamenti finanzjarji li ma jidhrux immedjatament fil-baġit, impenji fit-tul u garanziji statali qed joħolqu piż moħbi li ftit li xejn jiġi diskuss fil-pubbliku. Din mhijiex prudenza finanzjarja, iżda trasferiment irresponsabbli tar-riskju.
Il-Gvern iħobb ukoll jistrieħ fuq l-argument tat-tkabbir ekonomiku. Sakemm l-ekonomija tikber, jingħad, il-finanzi huma sikuri. Iżda dan huwa argument perikoluż u dgħajjef fil-ħsieb. Tkabbir li jkun ibbażat fuq setturi volatili, fuq sfruttament intensiv tar-riżorsi u fuq mudell li jkabbar l-inugwaljanzi mhuwiex garanzija ta’ stabbiltà. Anzi, jagħmel il-finanzi pubbliċi aktar vulnerabbli għal xokkijiet esterni u għal bidliet f’daqqa.
Barra minn hekk, il-kwalità tat-tkabbir qed titħalla barra mid-diskors. X’jiswa tkabbir jekk is-servizzi pubbliċi jibqgħu taħt pressjoni? X’jiswa surplus fuq il-karta jekk is-sistemi tas-saħħa, tat-trasport u tal-edukazzjoni jkunu qed jikkrollaw taħt il-piż? Il-finanzi tal-Gvern ma jistgħux jitkejlu biss b’ċifri astratti, iżda bil-kapaċità tagħhom li jservu lill-poplu b’mod sostenibbli.
Il-problema tal-governanza tibqa’ ċ-ċavetta. Ineffiċjenza sistemika, nuqqas ta’ sorveljanza u kultura ta’ impunità qed jiswew lill-pajjiż aktar milli jammettu l-awtoritajiet. Meta rapporti uffiċjali jindikaw nuqqasijiet serji u dawn jibqgħu mingħajr konsegwenzi reali, il-messaġġ huwa li l-ħela hija aċċettabbli. F’dan il-kuntest, il-kelma ‘fis-sod’ titlef kull tifsira.
Hemm ukoll il-kwistjoni tal-komunikattiva politika, li f’dan il-każ saret strument ta’ distrazzjoni. Minflok diskussjoni matura dwar riskji u sfidi, il-pubbliku jingħata slogans. Minflok trasparenza dwar l-ispejjeż reali, jingħata ottimiżmu vojt. Dan mhux biss inaqqas il-livell tad-dibattitu pubbliku, iżda jnaqqar il-fiduċja fl-istituzzjonijiet.
Aktar ma jgħaddi ż-żmien, aktar jidher li din in-narrattiva tal-finanzi fis-sod qed tintuża biex tiġġustifika nuqqas ta’ riformi. Jekk kollox sejjer tajjeb, għaliex tbiddel? Jekk m’hemmx problemi, għaliex tissaħħaħ il-kontabilità? Din il-loġika hija perikoluża għax tipperpetwa l-istatus quo u tħalli l-problemi jimmaturaw sal-punt fejn isiru diffiċli ħafna biex jiġu kkontrollati.
Importanti wkoll li wieħed jinnota li kritika bħal din mhijiex sejħa għall-paniku. Mhijiex dikjarazzjoni li l-pajjiż jinsab f’kriżi immedjata. Iżda hija twissija serja kontra l-komplaċenza. Il-finanzi pubbliċi huma bħall-pedamenti ta’ bini: sakemm kollox jidher sod minn barra, wieħed jista’ jaħseb li m’hemmx għalfejn tinkwieta. Imma jekk il-pedamenti jkunu qed jiddgħajfu bil-mod il-mod, il-ħsara vera tidher biss meta jkun tard wisq.
Għalhekk, awditjar responsabbli għandu jsejjaħ l-affarijiet b’isimhom. Il-ħrafa tal-finanzi tal-Gvern fis-sod mhijiex biss żball ta’ analiżi, iżda għażla politika konxja li tnaqqas ir-responsabbiltà u tfixkel id-dibattitu. Il-pajjiż jistħoqqlu aktar minn slogans; jistħoqqlu tmexxija li tgħid il-verità, anke meta din tkun skomda.
Fl-aħħar nett, il-mistoqsija vera mhijiex jekk illum il-finanzi jidhrux stabbli, iżda jekk humiex qed jitmexxew b’mod li jiflaħ għat-test taż-żmien. Jekk inkomplu nibnu fuq ħrafa, ir-realtà eventwalment se tħabbat il-bieb. U meta tagħmel hekk, il-prezz mhux se jħallsuh min ivvinta n-narrattiva, iżda ċ-ċittadini kollha. Huwa għalhekk li issa, mhux għada, hemm bżonn li ninfdu l-bużżieqa tat-tifħir fieragħ u ninsistu fuq verità, prudenza u responsabbiltà fil-finanzi pubbliċi.
Dan l-artiklu deher f’Il-Mument tal-Ħadd 22 ta’ Marzu, 2026.
