Adrian Delia
Shadow Minister għall-Finanzi
Huwa wkoll wieħed mis-setturi l-aktar vulnerabbli għall-korruzzjoni u għall-influwenza politika indebita. Dan jiġri għax l-akkwist pubbliku jinvolvi allokazzjoni direttà ta’ ammonti xi min daqqiet kbar ta’ fondi, kuntratti ta’ valur enormi u deċiżjonijiet amministrattivi li għandhom impatt soċjoekonomiku fuq medda twila. Minn infrastruttura sa servizzi soċjali, minn sistemi ta’ teknoloġija sa provisti mediċi, l-akkwist pubbliku huwa mekkaniżmu li suppost għandu jsaħħaħ il-ġid komuni. Madankollu, f’ħafna realtajiet politiċi, dan l-istess mekkaniżmu jinbidel f’kanal ta’ xibka ta’ interessi personali, fejn il-poter politiku jitħallat mal-poter ekonomiku biex tinħoloq is-sistema tal-klijenteliżmu u abbuż finanzjarju. Din l-interdipendenza, għalkemm moħbija taħt il-kunċett ta’ kompetizzjoni miftuħa, twassal biex l-akkwist pubbliku ma jittieħidx għall-ġid pubbliku, iżda għall-arrikkiment privat. Għalhekk, jekk irridu governanza vera bbażata fuq trasparenza u kontabilità, il-problema tal-abbuż fl-akkwist pubbliku ma tistax titqies bħala episodju amministrattiv jew żball etiku, iżda bħala theddida diretta għall-istat tad-dritt, għall-ekonomija kompetittiva u għall-fiduċja demokratika.
L-abbundanza ta’ flus pubbliċi u l-kumplessità teknika tal-proċessi jagħmlu s-suq tal-akkwist pubbliku ambjent attraenti għall-poter politiku u interessi privati. Huwa f’dan l-ispazju fejn iseħħ il-proċess magħruf bħala state capture, jiġifieri meta l-politika tinġibed mhux biex taqdi l-ġid komuni iżda biex isservi ċerti individwi jew gruppi ta’ negozju. Il-mod kif iseħħ dan l-abbuż huwa sofistikat u sikwit mhux viżibbli għall-pubbliku. Xi eżempji strutturali jinkludu:
Speċifikazzjonijiet tekniċi mfassla apposta biex kwalunkwe kompetitur ieħor jiġi eskluż.
Tenders ifformulati ‘tailormade’ sabiex jidħlu biss kumpaniji b’konnessjonijiet speċifiċi.
Valutazzjonijiet manipulati fejn il-punteġġi jiġu adattati biex jirbħu ditti preferuti.
Xogħlijiet supplementari jew anċillari li jżidu spejjeż wara li t-tender jiġi rregolat, biex b’hekk tinħeba ż-żieda abużiva.
B’dawn il-mekkaniżmi, il-proċess tal-akkwist pubbliku ma jibqax kompetizzjoni bbażata fuq kwalità jew valur ekonomiku, iżda jinbidel f’għodda ta’ patrunaġġ politiku. F’dan il-kuntest, ir-relazzjoni bejn politiċi u negozjanti ssir relazzjoni ta’ benefiċċju reċiproku fejn il-politiku joffri kuntratti u n-negozjant joffri appoġġ finanzjarju, propaganda jew influenza ekonomika.
L-effetti ta’ din id-distorsjoni huma enormi u jmorru lil hinn mis-sens komuni ta’ ħaġa ħażina fil-governanza. Huwa abbuż li jħalli impatt:
a) fuq il-kompetizzjoni ekonomika għax meta kuntratti pubbliċi jinqasmu fuq il-bażi ta’ rabtiet politiċi u mhux fuq valur, dan iwassal biex kumpaniji effiċjenti jiġu megħjuna u jisparixxu jew jikkonċentraw l-attività ekonomika tagħhom f’suq diġà mħammeġ. L-ekonomija ssir dipendenti fuq favuri politiċi u mhux fuq innovazzjoni jew produttività.
b) fuq l-ispiża ta’ servizzi pubbliċi fejn kuntratti mogħtija lil kumpaniji mhux kompetittivi ħafna drabi jfissru prezz ogħla u kwalità inferjuri. Iċ-ċittadin iħallas aktar, jirċievi anqas, u jiffaċċja servizzi ineffiċjenti. L-użu ħażin tal-fondi jwassal għal ħela ekonomika li tħalli impatt dirett fuq taxxi, infrastruttura u welfare pubbliku.
c) fuq il-fiduċja demokratika għax meta l-akkwist pubbliku jitħammeġ, ikun qed jinxtered sinjal ċar li l-istat ma jservix lill-pubbliku, u li l-politika hija mekkaniżmu ta’ qraba kompliċi. Din l-erożjoni tal-fiduċja hija waħda mill-aktar danni irreparabbli għal soċjetà demokratika. Meta ċ-ċittadin ma jafdax lill-istituzzjonijiet, id-demokrazija titlef il-leġittimità tagħha, u jinfetaħ il-bieb għal passiviżmu, populiżmu u polarizzazzjoni.
Il-prevenzjoni tal-abbuż m’għandhiex tkun reazzjoni għal skandlu, iżda politika permanenti bbażata fuq trasparenza, kontabilità u responsabiltà pubblika. L-aktar miżuri effettivi għandhom natura strutturali u preventiva:
a) Trasparenza assoluta fejn il-proċess kollu tal-akkwist għandu jkun pubbliku u aċċessibbli f’forma li tkun faċli biex tiġi analizzata mill-ġurnalisti, mill-awdituri u mill-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili. Mhux biżżejjed li l-informazzjoni tkun ippubblikata, trid tkun f’format analizzabbli, komparabbli u verifiċabbli fejn punteġġi, kriterji, ħlasijiet u kuntratti sħaħ għandhom ikunu disponibbli.
b) Protezzjoni għall-Whistleblowers fejn min jikxef abbuż għandu jkun protett legalment u amministrattivament. Pajjiż bi strutturi effettivi ta’ whistleblowing irabbi kultura ta’ responsabbiltà, mhux ta’ omertà.
c) Awditjar indipendenti u obbligatorju fejn l-awditjar għandu jsir mhux biss meta jkun hemm suspett, iżda regolarment u b’mod ċentrali mgħasses minn istituzzjoni totalment indipendenti mill-poter politiku eżekuttiv.
d) Penali kriminali effettivi fejn multi simboliċi mhumiex deterrent adegwat. Korruzzjoni fil-proċess tal-akkwist għandha tiġi trattata bħala reat kriminali serju, b’sanzjonijiet proporzjonati mal-ħsara pubblika u mhux biss mal-għemil individwali.
e) Kontroll fuq kunflitti ta’ interess fejn politiku jew uffiċjal pubbliku m’għandux ikollu konnessjonijiet diretti jew indiretti mal-kumpaniji li jistgħu jiksbu kuntratti pubbliċi. Din għandha tkun regola ċara u nfurzata, mhux sempliċiment dikjarazzjoni volontarja.
f) Għażla bażata fuq mertu, kompetenza u serjeta fuq bordijiet ta’ evalwazzjoni.
L-abbuż fis-suq tal-akkwist pubbliku mhux biss jattakka l-ekonomija, iżda jattakka l-etika pubblika u l-valuri demokratiċi. Il-governanza m’għandhiex tkun strument ta’ arrikkiment, iżda mezz ta’ ġustizzja ekonomika u ta’ ugwaljanza soċjali. Il-ġlieda kontra l-abbuż fl-akkwist pubbliku m’għandhiex titqies bħala għażla ta’ politika, iżda bħala obbligu morali, legali u demokratiku. Il-kontroll effettiv ta’ dan is-settur hu indikatur ċentrali tal-kwalità tar-repubblika u tal-funzjoni tal-istat. Pajjiż li jħalli lil dan il-mekkaniżmu jitħammeġ b’konnessjonijiet politiċi u interessi tan-negozju ma jistax jgħid li għandu governanza tajba. Huwa biss meta l-akkwist pubbliku jsir mekkaniżmu ta’ ġustizzja, ta’ kompetizzjoni u ta’ trasparenza, li l-istat jista’ jistqarr li verament jopera għall-ġid komuni u mhux għall-ftit.
Dan l-artiklu deher f’Il-Mument tal-Ħadd 5 ta’ April, 2026.
