Adrian Delia
Shadow Minister
għall-Finanzi
Bħala deputat tal-Oppożizzjoni, inħoss dmir li nitkellem b’mod ċar u onest dwar realtà li ħafna qed jgħixuha kuljum. Tkun kemm tkun sabiħa l-preżentazzjoni tad-defiċit u ċ-ċifri tat-tkabbir, il-verità hija li numru dejjem jikber ta’ nies qed jaqilgħu ftit jew mhux biżżejjed u mhumiex igawdu kwalità ta’ ħajja sana u dinjituża.
Il-GDP jista’ jikber b’ritmu mgħaġġel. Nistgħu nisimgħu dwar rekord wara rekord. Iżda x’valur għandu dan kollu jekk familja b’żewġ pagi xorta ssibha diffiċli tlaħħaq mal-kera, mal-kontijiet u mal-prezzijiet tal-ikel? Xi jfisser tkabbir ekonomiku meta koppja li jaħdmu t-tnejn full-time ma jistgħux jaffordjaw jixtru dar jew saħansitra jikru waħda mingħajr ma jidħlu fi pressjoni finanzjarja kbira?
Il-problema hija ċara: it-tkabbir mhux qed jitqassam b’mod ġust. Mhux qed jinħass bl-istess mod minn kulħadd. Hemm il-ftit li qed jikkapitalizzaw fuq espansjoni mgħaġġla, iżda hemm ħafna oħrajn li qed iħossu li l-kwalità tal-ħajja tagħhom marret lura.
It-tkabbir tal-ekonomija waħdu mhux biżżejjed
L-Oppożizzjoni mhijiex hawn biex tnaqqas mill-kisbiet fejn dawn jeżistu. Aħna nirrikonoxxu l-importanza ta’ ekonomija li tikber. Imma aħna hawn biex ngħidu li tkabbir waħdu mhuwiex biżżejjed. Tkabbir mingħajr ġustizzja soċjali u mingħajr kwalità ta’ ħajja huwa nofs storja.
Illum il-ġurnata, ħafna ħaddiema qed jaħdmu aktar minn qatt qabel, iżda ma jħossux li qed javvanzaw. Il-pagi jistgħu jkunu żdiedu nominalment, iżda l-għoli tal-ħajja kiber b’pass li f’ħafna każi jikkonsma kull żieda. Il-prezzijiet tal-proprjetà żdiedu b’mod qawwi. Il-kirjiet qabżu livelli li ftit snin ilu kienu meqjusa inkredibbli. U filwaqt li ċ-ċifri juru prosperità, il-familja medja tħoss il-piż.
Din mhijiex kwistjoni ta’ perċezzjoni. Hija kwistjoni ta’ realtajiet konkreti: kontijiet ogħla, spiża akbar għall-kura tat-tfal, pressjoni fuq is-servizzi tas-saħħa, u ambjent urban li qed jitlef il-bilanċ tiegħu. Il-kwalità tal-ħajja mhijiex biss kemm għandek flus, iżda kemm tħossok sikur, kemm għandek spazju, kemm għandek ħin għall-familja u kemm tgħix f’ambjent nadif u organizzat.
Bħala Oppożizzjoni, irridu npoġġu fuq quddiem nett il-mistoqsija fundamentali: għal min qed taħdem l-ekonomija? Jekk il-benefiċċji qed jinġabru f’idejn ftit, filwaqt li l-maġġoranza qed tħoss pressjoni dejjem tikber, allura għandna problema strutturali.
Wieħed mill-ikbar sfidi huwa s-suq tal-proprjetà. Żieda mgħaġġla fil-prezzijiet, flimkien ma’ domanda qawwija u spekulazzjoni, ħolqot sitwazzjoni fejn ħafna żgħażagħ qed jitilfu t-tama li jkollhom dar tagħhom. Il-kera qed tiekol parti sostanzjali mid-dħul ta’ ħafna familji. Dan mhux sostenibbli.
Jeħtieġ politika serja u kuraġġuża dwar l-akkomodazzjoni affordabbli. Jeħtieġ bilanċ bejn żvilupp u bżonnijiet reali tan-nies. L-Oppożizzjoni se tibqa’ tisħaq li l-akkomodazzjoni mhijiex biss opportunità ta’ investiment, iżda dritt bażiku li għandu jkun aċċessibbli.
Imma l-problema mhijiex biss fl-akkomodazzjoni. Hemm ukoll il-kwistjoni tal-impjiegi u l-pagi. Ekonomija li tikber fuq volum u numri kbar ta’ ħaddiema f’setturi b’valur miżjud baxx tista’ toħloq attività, iżda mhux neċessarjament prosperità reali. Jeħtieġ bidla fil-mudell ekonomiku – mudell li jiffoka aktar fuq produttività, innovazzjoni u ħiliet.
Investiment qawwi fl-edukazzjoni u t-taħriġ
Bħala oppożizzjoni, nemmnu li investiment qawwi fl-edukazzjoni u fit-taħriġ huwa kruċjali. Mhux biss biex noħolqu aktar impjiegi, iżda biex noħolqu impjiegi aħjar. Impjiegi li joffru paga diċenti, stabbiltà u prospett ta’ karriera. Impjiegi li jippermettu lill-ħaddiem jgħix b’dinjità.
Ma nistgħux ninjoraw lanqas l-impatt fuq is-saħħa mentali. Pressjoni kontinwa biex tlaħħaq mal-ħajja, sigħat twal ta’ xogħol u traffiku qawwi jħallu marka fuq in-nies. Pajjiż li jrid jissejjaħ suċċess ma jistax ikejjel kollox b’ċifri ekonomiċi biss; irid ikejjel ukoll il-benesseri taċ-ċittadini tiegħu.
Hemm ukoll il-kwistjoni tal-ambjent. Tkabbir mgħaġġel mingħajr ippjanar adegwat wassal għal densità għolja f’ċerti zoni, telf ta’ spazji miftuħa u pressjoni fuq l-infrastruttura. Kwalità ta’ ħajja tajba titlob bilanċ. Titlob żvilupp li jirrispetta l-komunitajiet u l-wirt naturali tagħna.
L-Oppożizzjoni għandha d-dmir li tipproponi alternattiva. Aħna nemmnu f’ekonomija li tikber, iżda li tikber b’mod sostenibbli u ġust. Nemmnu f’sistema tat-taxxa li tippremja x-xogħol u tappoġġja lill-familji. Nemmnu f’politika soċjali li tkun mirata u effettiva, mhux ġenerika u ineffiċjenti.
Irridu wkoll trasparenza u governanza tajba. Meta jkun hemm fiduċja fl-istituzzjonijiet, jinħoloq ambjent aktar stabbli u attraenti għall-investiment ta’ kwalità. Meta jkun hemm dubju jew nuqqas ta’ accountability, dan jaffettwa l-ekonomija u, fl-aħħar mill-aħħar, lill-ħaddiem ordinarju.
Nirrevedu l-prijoritajiet tagħna
Ma nistgħux nibqgħu naċċettaw narrattiva li tgħidilna li kollox miexi tajjeb għax il-GDP qed jikber. Il-mistoqsija vera hija: qed tikber il-kwalità tal-ħajja? Qed jiżdied it-tama taż-żgħażagħ? Qed tonqos il-pressjoni fuq il-familji? Jekk it-tweġiba hija le għal ħafna, allura rridu nirrevedu l-prijoritajiet tagħna.
Bħala deputat tal-Oppożizzjoni, ninsisti li l-politika trid terġa’ tpoġġi lill-bniedem fiċ-ċentru. L-ekonomija mhijiex għan fiha nnifisha. Hija għodda biex intejbu l-ħajja tan-nies. Jekk dik l-għodda ma tkunx qed twassal għal benesseri mifrux, irridu nsaħħuha jew nibdluha.
Il-poplu jixraqlu aktar minn ċifri sbieħ. Jixraqlu futur fejn ix-xogħol tiegħu jiġi ppremjat, fejn il-ħila twasslek, fejn jista’ jaffordja dar, fejn jgħix f’ambjent nadif u sikur, u fejn ikollu ħin u spazju għall-familja u għall-ħolm tiegħu.
Dan huwa l-impenn tagħna: li nibqgħu nagħtu leħen lil dawk li qed iħossu li t-tkabbir ma wasalx għandhom. Li nipproponu soluzzjonijiet serji u realistiċi. U li naħdmu għal Malta fejn it-tkabbir ekonomiku ma jkunx biss fuq il-karta, iżda jinħass fil-ħajja ta’ kuljum ta’ kull ċittadin.
Għal Malta ’l quddiem.
Dan l-artiklu deher f’Il-Mument tal-Ħadd 3 ta’ Mejju, 2026.
